Początek zamieszek studenckich na tle antykościelnym w Krakowie

W połowie XVI w. Akademia Krakowska okres świetności miała już za sobą. Uczelnia nie nadążała za nowościami oferowanymi przez prąd umysłowy i kulturalny okresu Odrodzenia, jakim był humanizm. Traciła powoli prestiż, a dla wielu studentów stawała się tylko przygotowaniem do studiów na innych uczelniach. Potrzebę wprowadzenia zmian w Akademii rozumieli tylko niektórzy profesorowie, a ich dążenia do nauczania przedmiotów ścisłych czy wprowadzenia zajęć z kultury antycznej i języków starożytnych trafiały na opór kręgów kościelnych, które doszukiwały się w tym oznak antyklerykalizmu.

W XVI w. scholarzy, którzy dostrzegali niewielką wartość kleru, coraz częściej manifestowali swoje niezadowolenie. Uczestniczyli w różnych zamieszkach, za co byli stawiani przed sądzem rektorskim. Jedno z wydarzeń studeckich nazwano "buntem żaków". Początek historii dała w dniu 14 maja awantura na probostwie parafii Wszystkich Świętych, w której wyniku jeden ze studentów został zabity. Bójka wywiązała się po tym, jak studenci obrzucili wyzwiskami pewną kobietę zmierzającą na probostwo ks. Andrzeja Czarnkowskiego. Młodzież szukała sprawiedliwości u króla i u rektora. Niebawem też ruszył proces przeciw ks. Czarnkowskiemu, nierokujący jednak korzystnego dla studentów zakończenia.

Przygnębiona tym młodzież postanowiła sama wymierzyć sprawiedliwość i 26 maja napadła na księdza Czarnkowskiego. Z pomocą księdzu przyszli słudzy miejscy, którzy rozbroili studentów, a nawet jednego z nich schwytali i namówili do złożenia nieprzychylnych dla scholarów zeznań. Wywołało to ostry sprzeciw młodzieży akademickiej, która - pomimo pośrednictwa hetmana Tarnowskiego i biskupa Maciejowskiego - odmówiła udziału w zorganizowanych w tym okresie nabożeństwach i śpiewach, a następnie zdecydowała się opuścić Kraków, kierując się 4 czerwca w stronę Prądnika. W rzeczywistości uczyniła to tylko część studentów. Zdarzenie to nie wpłynęło wówczas znacząco na funkcjonowanie uczelni, ale było objawem narastającego kryzysu i oznaką głębokich konfliktów społecznych.


WL

Ilustracja: obraz Jana Matejki Wyjście żaków krakowskich z miasta w 1549 r. z 1892 r., Muzeum Narodowe w Krakowie, CC-BY-NC.