Gaz na ulicach

Drugi tom z cyklu „KPN w Krakowie” obejmuje swoją tematyką okres od 13 grudnia 1981 roku do 31 grudnia 1982 roku, a więc zasadniczą część stanu wojennego, czasu obfitującego w burzliwe wydarzenia: internowania działaczy „Solidarności” oraz innych ugrupowań opozycyjnych a także brutalnie tłumionych manifestacji ulicznych.
Tłumionych często z użyciem armatek wodnych oraz środków chemicznych, stąd tytułowy „Gaz...”. Mirosław Lewandowski i Maciej Gawlikowski prezentują przebieg pierwszych trzynastu miesięcy stanu wojennego ograniczając się do wydarzeń mających miejsce w Krakowie, bezpośrednio bądź pośrednio powiązanych z działalnością krakowskich struktur Konfederacji Polski Niepodległej.

Autorzy posłużyli się skonstruowaną na potrzeby publikacji chronologią. Część pierwsza podzielona została na cztery rozdziały odpowiadające kolejnym porom roku. W każdym z poszczególnych rozdziałów, podzielonych na tytułowane części, koncentrują się oni na wnikliwej prezentacji konkretnych wydarzeń (strajk w Hucie im. Lenina, wpadka drukarni przy ulicy Findera), charakterystycznych miejsc (areszt na ul. Mogilskiej, więzienie na ul. Montelupich) oraz również charakterystycznych a mniej znanych postaci (Jiri Vavrusak, Krzysztof Gąsiorowski). Na drugą część tomu „Gaz na ulicach” składają się: rozdział V zatytułowany „Lamus”, kalendarium stanu wojennego, bibliografia, indeks osób pojawiających się w obydwu częściach drugiego tomu oraz dane personalne i zdjęcia kierownictwa Komitetu Krakowskiego PZPR i najwyższych funkcjonariuszy krakowskiej SB I MO. „Lamus” zawiera między innymi historię RKW „Solidarności Małopolskiej”, działań konspiracyjnej młodzieżówki KPN-u oraz istniejących w omawianym okresie grup krakowskich hippisów nazywanych wśród opozycji „Pacyfistami”. Rozdział V traktuje zatem o wydarzeniach wybiegających chronologicznie poza lata 1981–82 ale nieodłącznie powiązanych z kwestiami poruszanymi w poprzednich częściach książki.

Mirosław Lewandowski i Robert Gawlikowski, nie będąc zawodowymi historykami podjęli się – żmudnego niewątpliwie zadania – zebrania około 70 relacji wspomnieniowych, osób zaangażowanych w działalność KPN (sami również będąc aktywnymi uczestnikami opisywanych wydarzeń) i skonfrontowania ich z pozyskanymi w archiwach IPN materiałami służby bezpieczeństwa a także z istniejącą już w tym zakresie literaturą przedmiotu. Na kartach 900-stronnicowej opowieści, czytelnik śledzi losy bohaterów sprzed 30 lat. Wśród nich znajdujemy znanych liderów opozycji a znaczących polityków w III RP (np. Leszek Moczulski) czy wtedy nieletniego i początkującego w działalności publicznej a dziś bardzo znanego biznesmena Grzegorza Hajdarowicza. Autorzy jak najczęściej oddają im głos przeplatając wypowiedzi fragmentami dokumentów rejestrujących – niekiedy z dokładnością co do minuty – decyzje i rozkazy a także dokumentujące przebieg rozpraw sądowych i działalności osób uwikłanych w agenturalną współpracę. Pierwsze oznaki sprzeciwu już w czasie pierwszych aresztowań, „miesięcznice” obchodzone 13. dnia każdego miesiąca, początki podziemnej poligrafii, regularne uliczne „zadymy” i kształtowanie się nowego pokolenia zajmującego miejsce więzionych działaczy KPN – to jedne z wielu tematów układających się w wielogłosową, niezwykle obszerną, ale też precyzyjnie skonstruowaną narrację.
       
Krzysztof Luft
 
Gaz na ulicach  (dwie części)
Mirosław Lewandowski, Maciej Gawlikowski
Wydawca: Dar-Point Leszek Jaranowski
Koedycja: Fundacja Wolności, Muzeum Historii Polski; Kraków 2011

Zobacz zwiastun
 
Książkę można nabyć w wydawnictwie Dar-Point.