Polskie zwycięstwo 1920

„Często mówi się o listopadzie 1918 roku, że był to moment odzyskania niepodległości i spełnienia nadziei Polaków. Tak naprawdę jednak uzyskaliśmy wówczas nie tyle niepodległe państwo, ile instrumenty jego tworzenia – rząd i armię. Po to, by Polska stała się ciałem, by ukształtowało się jej terytorium i określony został skład ludnościowy, trzeba było najpierw stoczyć kilka wojen o granice. Najpoważniejsza konfrontacja czekała nas z Rosją sowiecką” – tak rozpoczyna wprowadzenie do książki Robert Kostro, dyrektor Muzeum Historii Polski.

W wojnie z Rosją nie chodziło jedynie o przebieg wschodniej granicy II Rzeczypospolitej – od późnej jesieni 1919 roku stawką było samo istnienie odradzającego się państwa polskiego. Jednocześnie gra toczyła się o los całego regionu i przyszłość kontynentu – dlatego Bitwę Warszawską uznano za jedną z kilkunastu najważniejszych bitew w dziejach świata. Starcie to było kulminacją wojny, która trwała około roku i wymagała od młodego państwa ogromnego wysiłku: mobilizacyjnego, finansowego, społecznego.

Popularnonaukowa publikacja przygotowana przez MHP to zbiór tekstów wybitnych historyków, którzy przedstawiają okoliczności konfliktu, jego tło międzynarodowe, przebieg i skutki. Tom otwiera esej Andrzeja Nowaka. Krakowski uczony nakreśla polityczny kontekst wojny, w której Polacy nie tylko odnieśli zwycięstwo nad wrogiem w sposób oczywisty dążącym do „militarnego zdruzgotania Polski i jej sowietyzacji”, ale także zdołali obronić swoją niezależność wobec realizowanej przez brytyjskiego premiera Lloyda George’a europejskiej koncepcji nastawionej na „geopolityczny kompromis z Rosją, nawet Rosją sowiecką, kosztem Polski”.

Wojciech Roszkowski w swoim tekście zwraca uwagę na ścierające się w Polsce dwa poglądy na temat terytorialnego kształtu Polski: o ile w odniesieniu do granicy zachodniej piłsudczycy i narodowi demokraci działali jednomyślnie, o tyle granica wschodnia była między nimi przedmiotem sporu. Próba wcielenia w życie idei federacyjnej, której zwolennikiem był Józef Piłsudski, jak wiadomo, nie powiodła się.

Rozdziały autorstwa Janusza Odziemkowskiego i Grzegorza Nowika przedstawiają przebieg wojny polsko-bolszewickiej w jej poszczególnych etapach. Opierając się na najnowszych ustaleniach polskiej historiografii, obaj autorzy akcentują fakt, że propozycje rokowań składane przez stronę sowiecką na przełomie 1919 i 1920 roku były blefem, obliczonym na zyskanie czasu. Marszałek Piłsudski przejrzał tę grę dzięki wywiadowi wojskowemu. Dokonania polskiego radiowywiadu miały także istotny wpływ na dalsze losy wojny i kluczową Bitwę Warszawską. Przywołajmy w tym miejscu słowa Grzegorza Nowika: „Bitwa Warszawska nie toczyła się, jak to w uproszczeniu jest rozumiane, jedynie pod Radzyminem i Ossowem, ale na obszarze większym od Belgii, Holandii i księstwa Luksemburg razem wziętych; nie przez kilka dni w połowie sierpnia, ale przez ponad miesiąc od końca lipca do pierwszych dni września”.

Wojna nie ograniczała się do zmagań militarnych – tekst Aleksandry Julii Leinwand mówi o prowadzonej równolegle sowiecko-polskiej wojnie propagandowej. Rosja bolszewicka zbudowała sprawny aparat agitacji i propagandy, wykorzystywany na niespotykaną wcześniej skalę. Polska zrozumiała to nowe zagrożenie i podjęła rękawicę. Autorka zaznacza, że niewielka była skuteczność rosyjskiej ofensywy psychologicznej, która „podobnie jak zbrojna, poniosła klęskę w zderzeniu ze zjednoczonym społeczeństwem Polski latem 1920 roku”.

Wojciech Materski i Marek Kornat przedstawiają działania polskich dyplomatów w ówczesnej sytuacji międzynarodowej i dokonują oceny traktatu pokojowego zawartego z Rosją sowiecką w Rydze. Marek Kornat zwraca uwagę na fakt, że po stronie polskiej postanowienia pokoju ryskiego, niewykorzystujące w pełni zwycięstwa militarnego, były uważane za historyczny kompromis, podczas gdy po stronie rosyjskiej – przy czym dotyczyło to zarówno białych Rosjan, jak i czerwonych – ustalenia te traktowano jako narzucone wskutek chwilowej przewagi Polski, a Józef Piłsudski „z wielką przenikliwością przewidywał zaistnienie sowieckiego rewizjonizmu terytorialnego”.

Przemysław Żurawski vel Grajewski zajął się sprawą ukraińską w kontekście wojny polsko-bolszewickiej. Jego tekst pozwala rozeznać się w skomplikowanej materii ówczesnych stosunków polsko-ukraińskich. Autor ukazuje splot wydarzeń, który doprowadził do tego, że Ukraina nie odzyskała niepodległości w latach 1918–1921, a Polska na dłuższą metę nie zablokowała ekspansji imperium sowieckiego, na co liczyła, angażując się w tworzenie suwerennej i sprzymierzonej z nią Ukrainy.

Artykuł Tomasza Gąsowskiego dotyczy stanowiska Żydów wobec wojny polsko-bolszewickiej. Autor omawia zagadnienie, przedstawiając je z różnych punktów widzenia i wystrzegając się uogólnień. Pisze o roli akulturacji, o orientacji syjonistycznej i socjalistycznej, o poszukiwaniu bezpieczeństwa w utopii komunistycznej, o licznej reprezentacji wśród niedoszłych budowniczych „Polskiej Republiki Rad”, o wzajemnym polsko-żydowskim braku zaufania w kontekście odbudowy państwowości polskiej, o incydentach antysemickich, o postawach pasywnych i obojętności względem wyniku wojny, a równocześnie o masowym wstępowaniu młodzieży i inteligencji żydowskiej do wojska i w szeregi Armii Ochotniczej latem 1920 roku, do czego zachęcały odezwy m.in. warszawskiej Gminy Żydowskiej czy żydowskiego klubu parlamentarnego.

Konrad Zieliński w swoim artykule o polskich komunistach w dobie wojny polsko-bolszewickiej przybliża motywacje, które nimi kierowały, i opisuje krótki żywot tymczasowej władzy rewolucyjnej.

Nie brak w publikacji rozdziałów pokazujących ,,zaplecze” zwycięstwa. Janusz Szczepański przedstawia panoramę postaw polskiego społeczeństwa w obliczu wojny: przeważyły postawy patriotyczne, a ruch ochotniczy, będący wyrazem determinacji w walce z najazdem, wywarł istotny wpływ na morale armii. Cecylia Leszczyńska prezentuje aspekty finansowe wysiłku zbrojnego – ciężary poniesione przez państwo oraz zaangażowanie obywateli.

W końcowej części zbioru znalazły się dwa teksty traktujące o tym, jak kino, teatr i literatura utrwaliły pamięć o wojnie polsko-bolszewickiej – w II RP i po upływie dziesięcioleci w III RP; wszak w PRL „dwa pokolenia artystów, pisarzy, publicystów nie miały możliwości podejmowania tematu, a w konsekwencji – dialogu i polemiki  z utworami i interpretacjami poprzedników”. Tekst Piotra Zaremby przypomina zrealizowane obrazy filmowe, seriale i spektakle. Esej Wojciecha Stanisławskiego poświęcony prozie i poezji daje interesującą odpowiedź na pytanie, dlaczego literackie świadectwa tej wojny „są albo tak skąpe, albo tak przewidywalne w porównaniu z echami kilku innych wydarzeń, równie formacyjnych dla Polaków XX wieku”.

Zebrane w tomie artykuły uświadamiają grozę sytuacji, w jakiej znalazła się Polska w 1920 roku. Zdewastowana przez I wojnę światową, nieokrzepła jako organizm państwowy po okresie rozbiorów, zachęcana przez Londyn do skapitulowania przed Moskwą – stanęła do walki z przeciwnikiem mającym przewagę liczebną, niosącym ze sobą niszczycielski żywioł rewolucji; była dla niego tylko cienkim przepierzeniem między Rosją a Niemcami, które należało znieść.

Podsumowaniem niech będą słowa Grzegorza Nowika: „Bitwa Warszawska – pierwsze polskie zwycięstwo od czasu Sobieskiego (nie licząc zwycięskiej wojny z Austrią 1809 roku) – było »mitem założycielskim«, fundamentem jednoczącym państwo, wojsko i społeczeństwo II Rzeczypospolitej. Odroczyło na dwie dekady zagładę polskich elit, której dokonali Sowieci w mordzie katyńskim w 1940 roku, a Niemcy w akcji AB. Dzięki temu zwycięstwu, dzięki dwudziestu latom niepodległości doganiamy państwa, społeczeństwa i gospodarki Europy z innego poziomu, niż czynią to Białoruś i Ukraina, którym nie udało się wówczas wybić na niepodległość”.

Książka zawiera liczne ilustracje i jest kolejnym tomem cyklu, w którym ukazały się Oblicza Niepodległej i Dziedzictwo II Rzeczypospolitej.

 

Redakcja naukowa: Michał Kopczyński, Mikołaj Mirowski

Wydawca: Muzeum Historii Polski w Warszawie

ISBN: 978-83-65248-43-5

Cena: 50 zł

Liczba stron: 312

Format: 200 x 200 mm

Oprawa: miękka

 

 PUBLIKACJA DO KUPIENIA W E-SKLEPIE MHP LINK

2020-08-10