Po dwóch stronach Europy

Coraz częściej porównujemy Polskę z Hiszpanią, dostrzegamy coraz więcej analogii w sytuacji bieżącej i perspektywach rozwoju obu krajów. Skłania to do wzmożonego zainteresowania relacjami polsko-hiszpańskimi w perspektywie historycznej.


 

„Polska a Hiszpania. Z dziejów koegzystencji dwóch narodów w XX wieku” pod redakcją Marka Białokura i Patrycji Jakóbczyk-Adamczyk to zbiór artykułów naukowych dwunastu autorów z różnych polskich uczelni, ogarniających najciekawsze aspekty kontaktów politycznych, ideowych, wojskowych, a także kulturalnych i medialnych państw leżących na antypodach Europy. Zawiera wiele wątków nieznanych bądź mało znanych, a także przewartościowuje niektóre z tych, które za pośrednictwem szkolnych podręczników i mediów przedostały się do obiegowej opinii w formie zniekształconej lub dalece uproszczonej.

Nie ulega wątpliwości, że u progu XX wieku, w czasach odzyskiwania przez Polskę niepodległości i wkrótce potem, w czasie organizowania na nowo bytu państwowego przez Polaków, kraj tak odległy jak Hiszpania, przy braku możliwości podróżowania na szerszą skalę na Półwysep Iberyjski, nie mógł budzić większego zainteresowania sfery politycznej. Borykał się on wówczas nadto z własnymi problemami wewnętrznymi, dawno już nie miał pozycji mocarstwowej, na czas dłuższy zniknął więc z horyzontu politycznych i gospodarczych interesów Rzeczypospolitej. Bez wątpienia nie uwzględniano Hiszpanii w zasadniczych rozstrzygnięciach strategicznych. Polska była przez czas dłuższy w XX wieku bardziej obserwatorem aniżeli partnerem Hiszpanii i nie uznawała konieczności zacieśnienia więzi wzmożoną pracą dyplomatyczną ani w inny sposób.

Rzeczywiste zainteresowanie Hiszpanią wzmogło się u progu i w trakcie wojny domowej w Hiszpanii, podczas której dopiero zaczęto zdawać sobie sprawę, że wiedza, zwłaszcza wywiadu wojskowego, dotycząca uzbrojenia stron, kanałów wsparcia, dróg kontaktu, metod działania i celów strategicznych przeciwników może mieć bardzo istotne znaczenie dla bezpieczeństwa Polski. Szczegółowo opisuje te działania Robert Majzner w szkicu „Attachat Wojskowy przy Poselstwie RP w Lizbonie jako źródło informacji na temat wojny domowej w Hiszpanii (1937-1939)”. Informacje tam zawarte są o tyle istotne, że właśnie hiszpańska wojna domowa jest uznawana przez wielu za pierwszą próbę sił przed wybuchem II wojny światowej.

 

 
Józef Łobodowski, wybitny pisarz, współzałożyciel i wieloletni współpracownik sekcji polskiej Radia Madryt (fot. Archiwum Emigracji w Toruniu)


Autorzy ukazują także szczegóły rozwoju różnych nurtów ideowo-politycznych w dwudziestowiecznej Hiszpanii, które mogły stanowić przedmiot zainteresowania Polaków. Tradycjonalistyczną myślą polityczną wraz z recepcją karlizmu w Polsce od końca XIX wieku niemal do dziś zajął się Jacek Bartyzel, ukazując oznaki sympatii i podziwu dla hiszpańskich „błędnych rycerzy”, walczących przez dziesięciolecia o niezmienne, trwałe zasady tradycyjnej monarchii katolickiej, bez „kłaniania się okolicznościom”.

Osobnym wątkiem, wciąż dziś obecnym w oczach świata, mniej jednak absorbującym dziś Polaków, jest nacjonalizm baskijski. W Polsce, choć pojawiały się w niej i do dziś bywają niekiedy obecne tendencje autonomistyczne, nie było ich w wieku dwudziestym w tak radykalnej postaci.

Bardzo ważne z punktu widzenia powszechnej świadomości są dwa artykuły traktujące o reakcji Hiszpanii na pakt Ribbentrop-Mołotow i jego konsekwencje w postaci agresji Niemiec i Rosji Sowieckiej na Polskę, a później wobec ataku Niemiec na Związek Sowiecki. (Bartosz Kaczorowski i Xavier Moreno Juliá). Pokazują one trafne przewidywania obozu rządzącego gen. Francisco Franco co do konsekwencji działań i taktyki Hitlera. Jak słusznie oceniano z perspektywy iberyjskiej, upadek Polski po pakcie między Niemcami a Rosją znosił jedyną zaporę przed zalewem komunizmu. Wskazywały na to doświadczenia 1920 roku w Polsce, a także zdobycie władzy przez lewicę i silne wsparcie sił międzynarodowych, w tym sowieckich, w wojnie domowej w Hiszpanii. Gdyby nie to, że Hiszpania po wojnie domowej była jeszcze zbyt słaba wewnętrznie, a w dodatku falangiści mieli jeszcze zobowiązania wobec Niemiec za wsparcie podczas wojny domowej, Polska byłaby naturalnym, choć odległym sojusznikiem Hiszpanii w obronie przed zalewem komunizmu.

Hiszpanie nie chcieli i nie mogli angażować się w wojnę przeciw Polsce, ale też gen. Franco brakło wystarczających sił i środków, by się takiej wojnie zdecydowanie sprzeciwić. Dopiero po ataku Niemiec hitlerowskich na Związek Sowiecki powstała Błękitna Dywizja, która w szeregach wojsk niemieckich walczyła na froncie wschodnim II wojny światowej. Po wcześniejszej odmowie zgody na przemarsz wojsk niemieckich dla zdobycia skały gibraltarskiej i na inne działania, po dezaprobacie dla paktu Ribbentrop-Mołotow i zniszczenia Polski, Franco zdecydował się na tę Błękitną Dywizję, która rekompensowała dawną pomoc i była tak samo frontem antykomunistycznym. Losy Hiszpanów, którzy przeżyli ten front, nieprzyzwyczajeni do warunków klimatycznych, skończyły się w obozach NKWD, co opisał Dariusz Rogut.

Po wojnie Hiszpania stała się schronieniem dla uchodźców z opanowanej przez komunistów Polski. Hiszpania uznawała także rząd RP na uchodźstwie. Sama także była wówczas krajem izolowanym w Europie. Dawała jednak schronienie i legitymację polskim przedstawicielom, posłom i dyplomatom z okresu międzywojnia.

Niebagatelną pomocą dla niekomunistycznej Polski było udzielenie anteny Radia Madryt dla audycji polskich. Pierwsze krótkie informacje w języku polskim pojawiły się już podczas wojny od 1940 r. Regularny program polski był redagowany w radio Madryt w latach 1949-1975. Redaktorzy mieli w nim znacznie większą autonomię aniżeli w bardziej popularnych Radiu Wolna Europa czy Głosie Ameryki.

Trzeba dziś przyjrzeć się uważniej, dlaczego geopolityczne położenie tak odległych krajów jak Polska i Hiszpania przyczynia się do tak wielu analogicznych rozstrzygnięć i podobnych losów.

 

dr Małgorzata Bartyzel

 


„Polska a Hiszpania. Z dziejów koegzystencji dwóch narodów w XX wieku”, red. Marek Białokur, Patrycja Jakóbczyk-Adamczyk, Dom Wydawniczy Duet na zlecenie PTH Oddział Opole, Łysomice-Opole 2012, s. 294.

2014-01-20