Myśl prawdziwego polityka

Po śmierci profesora Wiesława Chrzanowskiego ukazało się już kilka solidnych opracowań, w tym wydany przez Muzeum Historii Polski i Wydawnictwo Sejmowe zbiór zatytułowany „Wiesław Chrzanowski. Historia – polityka – idee”, a solidne monografie są już w trakcie przygotowania. Nic to zaskakującego, bo i postać była niezwykła – i niezłomna. Warto tymczasem zwrócić uwagę na wydaną niedawno przez Sopockie wydawnictwo Arche niewielką książkę Aleksandra Halla „Idee polityczne Wiesława Chrzanowskiego”, stanowiącą istotne uzupełnienie dotychczasowych publikacji.


 

Przypomnijmy, że Wiesław Chrzanowski należał do pokolenia wojennego, ukształtowanego jeszcze w wolnej Polsce i o wolną Polskę przez całe dorosłe życie walczącego, różnymi metodami, na które pozwalały okoliczności – aż do ponownego odzyskania niepodległości w 1989 r. i współtworzenia nowych struktur politycznych. Dla porządku kilka faktów z jego życiorysu. Urodzony w 1923 r., związany ze środowiskiem narodowym, był żołnierzem AK, walczył w Powstaniu Warszawskim, po wojnie uczestniczył w podziemiu niepodległościowym, a po ujawnieniu się pracował w „Tygodniku Warszawskim”. Za działalność antykomunistyczną aresztowany i skazany – w więzieniu spędził blisko sześć lat. Po uwolnieniu minister sprawiedliwości odmówił wpisania Chrzanowskiego na listę adwokatów. Nie miał również szansy na podjęcie pracy naukowej, a tym bardziej prowadzenia zajęć dydaktycznych. Dopiero po powstaniu „Solidarności” (której statut współtworzył) otworzyły się dlań nowe możliwości zawodowe. Od 1982 r. został wykładowcą Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, na którym uzyskiwał kolejne tytuły naukowe i stanowiska. Jego aktywność naukowa i dydaktyczna, później także na innych uczelniach, trwała do ostatniego dnia życia.

Po 1989 r. był ministrem sprawiedliwości w rządzie Jana Krzysztofa Bieleckiego a następnie marszałkiem Sejmu I kadencji. Był założycielem i prezesem Zjednoczenia Chrześcijańsko-Narodowego, a w latach 1997-2001 senatorem Akcji Wyborczej Solidarność.

 

 

Wiesław Chrzanowski


Związany z Kościołem katolickim, już w latach sześćdziesiątych działał w nieformalnym Zespole Informacyjnym na rzecz prymasa Stefana Wyszyńskiego. Później, w latach 1982-1986, był członkiem Prymasowskiej Rady Społecznej, którą powołał kolejny prymas Józef Glemp. Zasiadał w licznych komisjach państwowo-kościelnych. U schyłku życia odznaczany przez kolejnych prezydentów RP najwyższymi odznaczeniami oraz przez papieża Benedykta XVI – Orderem św. Grzegorza Wielkiego. Zmarł 29 kwietnia 2012 roku.

Badacze myśli politycznej i historycy będą potrzebowali wielu lat pracy, by zaprezentować całe bogactwo myśli i dokonań tego skromnego człowieka, niestrudzonego w pracy i walce o Polskę, wiarę i porządek dający poczucie sensu. Jak mało o kim, można o profesorze Chrzanowskim mówić, że był człowiekiem spełnionym, mimo wielu dramatycznych czy wręcz tragicznych wydarzeń na drodze jego życia.

Droga ideowa marszałka była klarowna i konsekwentna, choć nie należał nigdy do ślepych wyznawców przyjętych poglądów. Starał się trzeźwo oceniać rzeczywistość i modyfikować pola i metody działań stosownie do zmieniających się realiów, bez koniunkturalizmu jednak i kunktatorstwa.

Również po 1956 roku, ze względu na represyjność systemu, swoje poglądy i przemyślenia wypowiadał w czasie spotkań zamkniętych, w kościołach i w innych kontaktach bezpośrednich. Nie zachowało się wiele notatek, zapisków, artykułów z ponad dwudziestu lat systematycznej pracy. Dynamika wydarzeń w okresie pierwszej „Solidarności” także nie sprzyjała systematyzowaniu myśli politycznej. Tutaj najbardziej ujawnił się warsztat prawniczy profesora. Dopiero po rozpoczęciu pracy naukowej na KUL, pracy dla Sekretariatu Konferencji Episkopatu, dla młodych ludzi z RMP, zaczynają się pojawiać drukowane wypowiedzi dużej wagi, publikowane w różnych miejscach. Intensywność działań zawodowych i w sferze publicznej po 1989 r. wciąż nie pozwalała Chrzanowskiemu na zebranie w spójną całość własnego życiowego dorobku. W tym dziele pomagają mu dwaj jego młodzi przyjaciele, w dużej mierze polityczni wychowankowie lub przynajmniej podopieczni, Piotr Mierecki i Bogusław Kiernicki, przeprowadzając wywiad rzekę „Pół wieku polityki czyli rzecz o obronie czynnej”.

Na osobiste, staranne wyrażenie własnych myśli, koncepcji i ważnych zadań politycznych poświęcił kilka ostatnich lat życia, jako jeden z nielicznych już seniorów polskiej prawicy. Przygotował książki: „Za nami, przed nami, Ślady na piasku oraz Suplement”.

Dla wielu polityków, którzy dziś należą do różnych partii i grup politycznych, był bardzo ważną postacią, istotnym punktem odniesienia dla ich indywidualnej drogi życiowej. Sam autor, Aleksander Hall, w trakcie przełomu 1989 r. i po nim rozmijał się wielokrotnie w wyborach politycznych ze swoim mistrzem, choć do końca życia marszałka Chrzanowskiego pozostał jego przyjacielem i rozmówcą. Stąd właśnie zebrany przezeń i w całość złożony zbiór idei politycznych Wiesława Chrzanowskiego daje ciekawą perspektywę.

Hall omawia głęboki w treści i przeżyciu i dyskretny w zewnętrznej formie katolicyzm profesora, rzutujący jednak na całokształt politycznego myślenia, oraz kolejne lekcje, te domowe, z Narodowej Demokracji, wpływy Dmowskiego, Jana Ludwika Popławskiego, a w końcu prymasa Stefana Wyszyńskiego. Analizuje, czym była obrona czynna i polityczny realizm. Prezentuje także rozszerzającą się wizję ruchu politycznego i doświadczenia wojenne, w tym szczególnie Powstania Warszawskiego.

W dalszej części opisuje – za swoim mistrzem – powołanie do polityki i jej rozumienie jako działania celowego, odnoszącego się do państwa, „naczelnego związku społecznego”; polityki traktowanej także jako rodzaj wychowania, działania formacyjnego, które określa zasady, cele i metody polityczne. Chrzanowski podkreślał: „Prawdziwa polityka bez moralności jest martwa”. Rozważania nad etycznym wymiarem polityki stanowią znaczną część dorobku marszałka. Był człowiekiem ideowym i orędownikiem bardziej ruchu niż konkretnej partii politycznej.

Wczytanie się w książkę Halla daje poczucie dużego uporządkowania myśli i znaczeń słów, które dzięki temu w życiu zbiorowym przestają być sloganem. Książka warta jest lektury także dla czytelników o poglądach odległych od jej bohatera.

 

dr Małgorzata Bartyzel

 


Aleksander Hall, „Idee polityczne Wiesława Chrzanowskiego”, Arche/Fundacja im. Arkadiusza Rybickiego, Sopot 2013, s. 95.

2013-10-16