Sejm uchwalił ustawy „O gwarancji wolności sumienia i wyznania” i „O stosunku Państwa do Kościoła katolickiego”

Ustawy o gwarancjach wolności sumienia i wyznania i o stosunku państwa do Kościoła katolickiego, przyjęte przez Sejm PRL 17 maja 1989 r., a więc tuż przed przełomowymi wyborami 4 czerwca, tworzyły nowy model publicznej obecności Kościołów i związków wyznaniowych. Wcześniej władze programowo ateistycznej PRL traktowały zwłaszcza Kościół katolicki jako ideologicznego wroga, niechętnie godząc się na jego istnienie jedynie z powodu jego siły. Status prawny Kościołów pozostawał nieuregulowany. Nowy model wprowadzał trwałe uregulowanie gwarantujące obywatelom wolność sumienia, a Kościołom – możliwość nieskrępowanego działania.

Prace nad ustawami mającymi uregulować stosunki państwo-Kościół prowadził w 1981 r. Zespół Roboczy ds. legislacyjnych Komisji Wspólnej rządu i Episkopatu. Projekty obu ustaw (oraz trzeciej, uchwalonej tego samego dnia, a dziś już nieobowiązującej, o ubezpieczeniu społecznym duchownych) przygotowano na forum Komisji Mieszanej, a więc z udziałem przedstawicieli Kościoła.

Ustawa o gwarancjach wolności sumienia i wyznania uznała równouprawnienie osób wierzących  i niewierzących. Określiła państwo jako świeckie, neutralne w sprawach religii i przekonań, odrzucając jego zwierzchnictwa nad związkami wyznaniowymi. Umożliwiła rejestrację związków wyznaniowych według ściśle określonych kryteriów grupom liczącym minimum 15 osób.

Ustawa o stosunku Państwa do Kościoła przyznała osobowość prawną wszystkim strukturom kościelnym, także uczelniom i stowarzyszeniom. Zagwarantowano dni wolne od pracy w święta kościelne. Poruszono, choć jedynie w sposób częściowy, kwestię zwrotu majątku kościelnego zabranego w okresie PRL. Zagwarantowano Kościołowi swobodę kultu, katechizacji i działalności charytatywnej, możliwość opieki duszpasterskiej w wojsku, więziennictwie, szpitalach oraz zakładach wychowawczych i opieki społecznej, a także dostęp do publicznych środków masowego przekazu i możliwość zakładania diecezjalnych rozgłośni radiowych. Zniesiono też ograniczenia działalności wydawniczej Kościoła.

Ustawy te straciły wprawdzie na znaczeniu po przyjęciu Konkordatu, który – jako umowa międzynarodowa – jest aktem prawnym wyższego rzędu, jednak do dziś pozostają istotnym elementem regulacji stosunków między państwem a Kościołami oraz wolności wyznaniowych obywateli RP.

T.W.

 

Ilustracja: Msza za Ojczyznę u schyłku PRL-u. Podczas śpiewania pieśni "Boże, coś Polskę", unoszono ręce w znienawidzonym przez komunistów geście zwycięstwa ( Gorzów Wlkp. Mszę celebrują ks. W. Andrzejewski, ks. J. Płóciennik, ks. H. Grządko ), Wikipedia, CC BY-SA 3.0.