Stanisław Gano, szef polskiego wywiadu wojskowego

Stanisław Gano, szef polskiego wywiadu wojskowego podczas II wojny światowej upamiętniony po latach.


Wskutek starań ambasady RP w Królestwie Marokańskim na cmentarzu chrześcijańskim w Casablance odnowiono niedawno grób wybitnego oficera Wojska Polskiego zmarłego na uchodźstwie, gen. bryg. Stanisława Włodzimierza Pawła Gano.

Przyszły szef Oddziału II urodził się w 17 V 1895 r., w Opatowie na Kielecczyźnie, w ówczesnym zaborze rosyjskim. Jego ojciec był notariuszem, działaczem społecznym i członkiem Polskiej Partii Socjalistycznej. Po ukończeniu szkoły handlowej w Radomiu i uzyskaniu dyplomu rosyjskiej szkoły handlowej w Wilnie zaczął w 1914 r. studia w Instytucie Dróg i Mostów w Moskwie. Podczas I wojny światowej został zmobilizowany do armii rosyjskiej jako chorąży rezerwy. Po odbyciu przeszkolenia służył na zapleczu (Kubań północny). Działał w Związku Wojskowych Polaków w Armawirze i uczestniczył w życiu tamtejszego Domu Polskiego. W maju 1918 r. zagrożony aresztowaniem przez bolszewików przedostał się przez front do kraju. We wrześniu powrócił na Kubań zamierzając wstąpić do formowanej tam polskiej jednostki wojskowej. Znalazł się w szeregach 4. Dywizji Strzelców Polskich, dowodzonej przez gen. Lucjana Żeligowskiego. Wraz ze swą jednostką wrócił w grudniu tegoż roku do kraju.

 


Płyta z inskrypcjami nowego grobu Generała Stanisława Gano w Rabacie, stolicy Maroka. Fot. Bronisław Szkliniarz

Służbę w WP rozpoczął w stopniu podporucznika, otrzymując wkrótce przydział do elitarnego 2. pułku piechoty Legionów, wchodzącego w skład 1., a od marca 1919 r. 2. Dywizji Piechoty Leg. W wojnie polsko-sowieckiej służył w I batalionie, najpierw jako dowódca plutonu, następnie kompanii ciężkich karabinów maszynowych, by wreszcie zostać adiutantem pułku. W grudniu 1919 r. uzyskał awans do stopnia porucznika. Za zasługi z okresu wojen o odrodzenie państwowości otrzymał order Virtuti Militari V kl, czterokrotnie Krzyż Walecznych oraz Medal Niepodległości.

Po zakończeniu zmagań wojennych ukończył kurs doskonalenia oficerów piechoty. Krótko pełnił funkcję adiutanta II Brygady Piechoty Legionów, po czym w grudniu 1921 r. został przeniesiony do stacjonującej na Polesiu 30. DP. Otrzymał przydział do jej sztabu w Brześciu nad Bugiem jako oficer ordynansowy. W maju następnego roku awansował do stopnia kapitana. W latach 1922-24 studiował w Wyższej Szkole Wojennej w Warszawie, uzyskując w III promocji jej absolwentów tytuł oficera Sztabu Generalnego (później dyplomowanego). Z czasów nauki otrzymał znakomitą opinię: "Inteligencja bardzo duża. Zdolności kierownicze i organizacyjne bardzo duże. Ogólna wartość i ideowość bardzo duże. Wartość dla służby wybitna".

Po ukończeniu WSWoj. jego kariera nabrała tempa: do wiosny 1928 r. służył w Oddziale III (Operacyjnym) SGen. jako referent, a potem kierownik referatu. Następnie został skierowany do pracy w wywiadzie, początkowo jako szef Ekspozytury nr 1 Oddziału II SGen. w Wilnie, zajmującej się rozpoznaniem Związku Sowieckiego i państw strefy bałtyckiej. Po awansie do stopnia majora SGen. przeszedł w połowie 1929 r. do centrali "dwójki", gdzie służył do kwietnia 1933 r. na stanowisku kierownika Referatu "Wschód" w Wydziale Wywiadowczym. Opinia służbowa głosiła: "Wybitny oficer w pracy sztabowej. [...] Charakter zupełnie skrystalizowany, dodatni i silny. Duża inteligencja, o umyśle łatwo przyswajającym wiedzę. W myśleniu logiczny i konsekwentny. Orientacja doskonała. Wybitny oficer Oddziału II". Wykazując się zdolnościami dyplomatycznymi, otrzymał przydział na stanowisko attaché wojskowego RP w Helsinkach, co dało mu okazję do pogłębienia wiedzy o ZSRS i krajach wschodniej części basenu Morza Bałtyckiego.

W maju 1935 r. powrócił do Polski i po ponownym, tym razem kilkumiesięcznym przydziale do centrali Oddziału II Sztabu Głównego rozpoczął w grudniu tegoż roku staż liniowy, najpierw jako dowódca batalionu w 51. pp w Brzeżanach na Podolu, w składzie 12. DP. W marcu 1937 r. został awansowany do stopnia podpułkownika dyplomowanego, a krótko potem objął stanowisko zastępcy dowódcy 11. pp w Tarnowskich Górach na Śląsku, w składzie 23. DP. W lutym 1939 r. powrócił do pracy w Oddziale II jako szef Samodzielnego Referatu Technicznego, przekształcanego właśnie w Instytut Techniczny. Była to komórka zajmująca się przygotowaniem materiałowym działań specjalnych (zaopatrzenie w dokumenty, sprzęt fotograficzny i optyczny, broń, amunicję, materiały wybuchowe, aparaturę elektro-mechaniczną, środki chemiczne itd.) oraz prowadzeniem szkoleń w tej dziedzinie. W uznaniu pracy otrzymał w okresie międzywojennym m.in. srebrny Krzyż Zasługi.

 

Z chwilą napaści Niemiec na Polskę i wybuchu II wojny światowej został w procesie mobilizacji sił zbrojnych oficerem Sztabu Naczelnego Wodza. Od 6 do 18 IX 1939 r. kierował ewakuacją sprzętu specjalnego z Warszawy, dzieląc los tzw. rzutu ciężkiego Oddziału II SNW. Po agresji sowieckiej przedostał się przez Rumunię, skąd zdołał zbiec z obozu internowania, do Francji. Służbę rozpoczął tam w Referacie Personalnym odtworzonego w Paryżu Ministerstwa Spraw Wojskowych. W opinii wydanej w listopadzie 1939 r. stwierdzono: "Zna zagadnienia ewidencyjne [...]. Bardzo dobry oficer, inteligentny, zna dobrze wiele zagadnień z zakresu służby [...]. Nadaje się do wykorzystania na stanowisku kierowniczym w wywiadzie lub w dziale dywersji". Przeszedłszy weryfikację z wynikiem pozytywnym został wkrótce mianowany zastępcą szefa Oddziału II, a zarazem szefem kluczowego Wydziału Wywiadowczego.

Po kampanii francuskiej ewakuował się do Wielkiej Brytanii i pracował na tym samym stanowisku. W grudniu 1941 r. otrzymał nominację na szefa "dwójki". Kierownictwo sprawował do końca wojny, awansując z początkiem 1943 r. do stopnia pułkownika dyplomowanego. Z Londynu kierował całością działalności polskiego wywiadu wojskowego poza krajem. Podlegały mu sekcje łącznikowe przy brytyjskim Ministerstwie Wojny, sieć attachatów wojskowych, wydziały wywiadowcze lotnictwa i marynarki wojennej, a ponadto placówki zagraniczne, wedle stanu z połowy 1943 r., zlokalizowane w Stanach Zjednoczonych Ameryki, Francji, Algierii, Portugalii, Szwecji, Szwajcarii, Węgrzech, Turcji i Palestynie. Nadzorował też współpracę z wywiadami państw sojuszniczych, przede wszystkim ze służbami brytyjskimi, amerykańskimi i tzw. Wolnej Francji, którym udostępniano część zdobytych informacji o tematyce wojskowej, politycznej i gospodarczej. Przykładowo, w 1944 r. strona brytyjska uznała, że spośród 37.894 otrzymanych od polskich partnerów meldunków 25% miało wartość wybitną, 60% wartość dużą, a dalszych 12% oceniono jako przydatne. Za służbę podczas II wojny światowej został odznaczony m.in. złotym Krzyżem Zasługi z Mieczami, trzykrotnie Medalem Wojska, a także Orderem Imperium Brytyjskiego III kl. Posiadał też odznaczenia fińskie, czechosłowackie, francuskie i amerykańskie.

 

Po zakończeniu działań wojennych, wobec okupacji Polski przez Związek Sowiecki musiał - jako osoba reprezentująca najwyższy szczebel władzy i doskonale zorientowana w sytuacji politycznej - pozostać na emigracji. Wkrótce, 26 IX 1946 r., zdominowany przez komunistów tzw. Tymczasowy Rząd Jedności Narodowej odebrał mu obywatelstwo polskie, tak jak grupie kilkudziesięciu generałów i wyższych oficerów Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie. Pułkownik początkowo zajmował dotychczasowe stanowisko, nadzorując reorganizację i stopniowe rozformowywanie służby wywiadowczej, a także przekazywanie archiwaliów i sprzętu władzom brytyjskim. Patronował też tworzeniu tajnej polskiej komórki wywiadowczej, która w latach następnych pracowała na rzecz Secret Intelligence Service. W marcu 1946 r. został pełniącym obowiązki zastępcy szefa SG ds. ogólnych. Z okazji rozwiązania Oddziału Informacyjno-Wywiadowczego SNW wydał 1 IX 1947 r. rozkaz pożegnalny, w którym stwierdził, że podległa mu służba była "bezsprzecznie dobrym i wydajnym zespołem rozsianym na wszystkich frontach i zapleczach frontów, wkładającym w ogólny wysiłek wojenny świata swoją część wysiłku, niewspółmiernie nawet wielką w stosunku do ograniczonych możliwości [...]". Po demobilizacji PSZ zakończył służbę wojskową. Najpierw osiedlił się w Paryżu, a w I połowie lat 50-tych wyjechał do Maroka, gdzie zamieszkał na stałe. Pracował w zarządzie kopalń manganu. 1 I 1964 r. otrzymał awans do stopnia generała brygady. Zmarł 5 VII 1968 r. w Casablance.

 

Marek Piotr Deszczyński

Instytut Historyczny Uniwersytetu Warszawskiego

2013-01-27