prof. Zofia Zielińska: Władysław Konopczyński - najwybitniejszy polski historyk XX w.

Władysław Konopczyński (1880-1952) - wybitny, zapewne najwybitniejszy polski historyk XX w. Absolwent Wydziału Prawa rosyjskiego Uniwersytetu Warszawskiego (studia ukończył w 1904 r.), jako historyk był Konopczyński samoukiem. Za swego mistrza uznawał poznanego przez kontakty rodzinne Tadeusza Korzona. Podczas studiów intensywnie czytał wskazywane przez Korzona dzieła historyczne. Historią interesował się zresztą już w szkole jako uczestnik nielegalnych kółek samokształceniowych.


 


Kontakt z Szymonem Askenazym pchnął Konopczyńskiego ku dziejom wieku XVIII. Zanim skończył prawo, rozpoczął poszukiwania archiwalne w zbiorach krajowych (Warszawa, Kraków, Lwów), a w latach 1905-1907 odbył długie kwerendy zagraniczne: najpierw w Wiedniu i Dreźnie, potem Paryżu, Londynie, Berlinie.


Debiutował artykułem o „Genezie liberum veto” w „Przeglądzie Historycznym” (1905) i książką o „Sejmie grodzieńskim 1752 roku” (1908), w tymże roku na podstawie pierwszego tomu rozprawy „Polska w dobie wojny siedmioletniej” (wyd. 1909), którą przygotował uczestnicząc w seminarium Askenazego, otworzył przewód doktorski i uzyskał stopień doktora na Uniwersytecie Jana Kazimierza we Lwowie. Gdy Rosjanie otworzyli archiwa, Konopczyński należał do tych, którzy od 1910 r. intensywnie je penetrowali. Habilitował się na Uniwersytecie Jagiellońskim w 1911 r. na podstawie drugiego tomu „Polski w dobie wojny siedmioletniej”. W tymże roku rozpoczął pracę w tej szacownej uczelni.


Lata 1914-1916 historyk spędził w Szwecji, dokąd – znalazłszy się w chwili wybuchu wojny w Gdyni – jako poddany rosyjski został deportowany. Kwerendy w archiwach Sztokholmu i Kopenhagi zaowocowały książką „Polska a Szwecja od pokoju oliwskiego do upadku Rzeczypospolitej 1660-1795” (1924). Wbrew tytułowi praca dotyczy także stosunków polsko-duńskich i po dziś dzień stanowi podstawowe naukowe opracowanie tematu. Pisane przez Konopczyńskiego od 16-go roku życia „Dzienniki” wyjaśniają późny termin publikacji w państwie odrodzonym, ale zbyt biednym w stosunku do potrzeb nie tylko nauki. Wcześniej – już w 1917 r. – uzyskał Konopczyński katedrę historii Polski na UJ. Miał już wówczas na koncie jedno ze swych najlepszych dzieł – „Genezę i ustanowienie Rady Nieustającej” (1917), opartą na rosyjskich archiwaliach. Rok później wyszło inne podstawowe dzieło historyczno-prawne – „Liberum veto. Studium porównawczo-historyczne”, podobnie jak wymienione wcześniej prace do dziś stanowiące ostatnie słowo nauki na tytułowy temat. We wszystkich książkach Konopczyńskiego problemy polskie przedstawiane są na szerokim tle porównawczym, możliwym zarówno dzięki unikatowej znajomości archiwaliów (stąd przydomek „archiwożerca”), jak i doskonałemu opanowaniu światowej literatury historycznej i historyczno-prawnej. Takich też ujęć – na szerokim tle europejskim - uczył Profesor na prowadzonym na UJ seminarium; wyszło z niego ponad 40 doktorów.


W 1919 r., po kilkumiesięcznym pobycie w Paryżu, gdzie był jednym z ekspertów polskiej delegacji na konferencję wersalską (w okresie mniej intensywnych prac kongresowych odwiedzał archiwa), Konopczyński wrócił do Krakowa. Prócz obowiązków uniwersyteckich, pracował nad konfederacją barską. Studia nad nią rozpoczął tuż po doktoracie, przygotowując w następnych latach szereg związanych z Barem edycji źródłowych. Wiele lat zajęła też badaczowi praca nad podręcznikiem historii Polski, ponadto w okresie międzywojennym Konopczyński trochę udzielał się w życiu politycznym, w obozie narodowo-demokratycznym. W latach 1926 i 1931 wydał kolejno dwie znakomite biografie – „Stanisława Konarskiego i Kazimierza Pułaskiego. Życiorys”. Lektura obu tych książek (także i one po dziś dzień stanowią ostatnie słowo nauki) jest przygodą – tytułowi bohaterowie żyją i czytelnik nawiązuje z nimi wręcz osobisty kontakt.


Dwa dzieła, które sam autor uważał za opera magna – „Dzieje Polski nowożytnej” (dwa tomy, 1935-1937) oraz „Konfederacja Barska” (dwa tomy, 1936-1938) stanowiły zwieńczenie wieloletnich prac (we wstępie do „Konfederacji” autor pisał o poświęconych jej 25 latach). Równolegle od 1935 r. Konopczyński był redaktorem naczelnym Polskiego Słownika Biograficznego, którego tworzenie inspirował i o którego powstanie zabiegał przez wiele lat.


W czasie II wojny światowej nie ominął go los profesorów Uniwersytetu Jagiellońskiego. W wyniku Sonderaktion Krakau okres od października 1939 do lutego 1940 Konopczyński spędził najpierw w więzieniu we Wrocławiu, a następnie w obozie koncentracyjnym Sachsenhausen. Po powrocie uczestniczył w tajnym nauczaniu uniwersyteckim. Znany przed wojną jako zwolennik ograniczenia na uniwersytetach liczby studentów-Żydów, w czasie okupacji niemieckiej zaprosił do swej posiadłości w Młynniku k. Ojcowa rodzinę zamordowanego warszawskiego historyka żydowskiego pochodzenia, Ludwika Widerszala.


Sowiecko-komunistyczne porządki od 1945 r. oznaczały kolejny trudny etap w życiu Konopczyńskiego. Niepodległy wewnętrznie i nie ukrywający swego sceptycznego stosunku do nowej rzeczywistości, usuwany pod presją władz z zajmowanych w nauce stanowisk (prezesury Komisji Historycznej Polskiej Akademii Umiejętności, szefowania Polskiemu Towarzystwu Historycznemu), Konopczyński stał się obiektem wzmożonej nagonki zwłaszcza od 1947 r. W 1948 r. usunięto go z Uniwersytetu, a rok później z kierowania Polskim Słownikiem Biograficznym. Nie miał też szans na publikację książek, coraz trudniej było z umieszczaniem artykułów w fachowych czasopismach. W 1947 Profesor zdołał jeszcze wydać pracę „Fryderyk Wielki a Polska”, ale jego „Polscy pisarze polityczni XVIII w.” musieli czekać do 1966 (tylko tom I) i 2012 r. (całość), „Pierwszy rozbiór Polski”, oddany do druku w 1947, ukazał się dopiero w 2010 r., zaś „Historyka” zapowiadana jest na rok 2014. Swym prześladowcom Profesor nie dał się złamać, na jednym z wykładów uniwersyteckich niczym testament zabrzmiały jego słowa o nauce: „Słychać żądanie, aby nauka służyła życiu. Owszem, niech służy, czym może, niech mu przyświeca. Ale niech się nie wysługuje”. Zmarginalizowany, ciężko przeżywał odcięcie się odeń części uczniów (Emanuel Rostworowski wspominał, że pójście na ostatnie imieniny Profesora 27 czerwca 1952 wymagało odwagi cywilnej), ale wewnętrznej niezależności nie utracił. Zmarł na serce w swym ukochanym Młynniku w nocy z 12 na 13 lipca 1952 r.


Na rocznicę wiktorii wiedeńskiej w bieżącym roku pojawiła się reedycja pracy o stosunkach z państwem Osmanów – „Polska a Turcja 1683-1792”. Dzieło to, opublikowane w 1936 r., Konopczyński pracując nad nim oceniał bardzo krytycznie, świadom, że prócz archiwaliów polskich i przysłanych mu przez kolegów-historyków wyników kwerend w archiwach Paryża, Berlina i Wiednia, nie był w stanie (ze względów choćby językowych) spożytkować w nim rękopisów osmańskich. Jednak książka ta, którą po opublikowaniu autor osądzał już nieco łagodniej, stanowi wciąż jedyne opracowanie tematu tytułowego zarówno w Polsce, jak w Turcji i jest dla historyków dziełem niezastąpionym.

Literatura: Piotr Biliński, „Władysław Konopczyński, historyk II Rzeczypospolitej (1880-1952)”, Warszawa 1999. W studiach tegoż autora: „Władysław Konopczyński i jego monografia pierwszego rozbioru Polski”, w: W. Konopczyński, „Pierwszy rozbiór Polski”, Kraków 2010, s. V-XLI oraz: „Władysław Konopczyński i jego monografia polskich pisarzy politycznych XVIII wieku”, w: W. Konopczyński, „Polscy pisarze polityczni XVIII wieku”, Kraków 2012, s. VII-XXXIII, znajduje się zestawienie literatury dotyczącej losów i twórczości Konopczyńskiego, a także szereg nowych faktów z jego życiorysu, zaczerpniętych z „Dzienników” Profesora. Piotr Biliński przygotowuje ich wydanie oraz nową, opartą na nieznanych wcześniej źródłach biografię „archiwożercy”.

 

Zofia Zielińska
Instytut Historyczny Uniwersytetu Warszawskiego

 

Muzeum Historii Polski w Warszawie wraz z Ośrodkiem Myśli Politycznej od 2013 r. wydaje dzieła prof. Władysława Konopczyńskiego w ramach serii OMP Biblioteka Klasyki Historiografii. We wrześniu br. ukazało się wznowienie publikacji „Polska a Turcja 1683-1792”. Do końca roku 2014 ukażą się także: „Kwestia bałtycka do XX wieku, Geneza i ustanowienie Rady Nieustającej, Konfederacje polskie, Stanisław Konarski, Polska a Szwecja od pokoju oliwskiego do upadku Rzeczypospolitej 1660-1795”.

2013-11-19